عقب ماندگى يوز در رقابت با گونه هاى ديگر
ايوون باسكين:يوز صرفاً به خاطر همين كه مى تواند طعمه اش را با سرعتى خيره كننده دنبال كند دچار معلوليت هايى است. براى آنكه پس از شكار نفسش بالا بيايد، پيش از آنكه بتواند حتى شروع به خوردن كند، بايد تا سى دقيقه دراز بكشد و در حالى كه قلبش به شدت مى تپد نفس نفس بزند. در اين دوره استراحت، كفتار، شير، پلنگ و حتى گله هاى كركس نيز ممكن است طعمه يوز از پا افتاده را از او بدزدند براساس پژوهش هاى تيموتى كارو از هر ده طعمه يوز يكى به اين ترتيب از دست مى رود. از اين گذشته، يوز برخلاف بيشتر رقيبانش، لاشه و گوشت فاسد شده نمى خورد. اگر طعمه اش را از دست بدهد بايد از نو براى دستيابى به گوشت تازه شكار كند. از آنجا كه يوز براى سرعت ساخته شده و نه براى جنگيدن، حتى در شرايط عادى نيز شانسى براى دفاع و دور كردن شير و كفتار ندارد. استخوان هايش سبك و بدنش باريك و كشيده است و اين از او براى رقيبان سنگين ترش حريفى ضعيف مى سازد. يوز تنها گربه اى است كه چنگال هايش به جاى آنكه در غلاف هاى محافظ جمع شود، درست مثل سگ ها هميشه آشكار است.اين ويژگى سبب مى شود كه يوز در هنگام دويدن از اصطكاك بيشترى با زمين برخوردار شود، اما از سوى ديگر چنگال ها را كند و براى نبرد نسبتاً بى فايده مى سازد. علاوه بر اين مسيرهاى فوق العاده عريض  بينى يوز كه به او كمك مى كند هنگام دويدن اكسيژن بيشترى در اختيار داشته باشد، فضاى كمترى در جمجمه براى ريشه هاى دندان   هاى نيش بلند كه مشخصه شير و ساير گربه هاى وحشى است باقى مى گذارد. در نتيجه نيش هاى يوز كوچكتر از آن هستند كه در رويارويى با رقيبان درنده اش به كار آيند. (البته كوچك بودن كلى سر نسبت به تنه كه آن هم سازشى در راستاى سرعت است نيز در مجموع به كوچك شدن دندان  ها انجاميده است.)
kichebo.catsden.net


يوزپلنگ آسيايى كه روزگارى از آسياى مركزى تا غرب آسيا پراكنش داشته است امروزه تنها در ۷ منطقه از ايران يافت مى شود كه پيش از اين ۵ منطقه توسط سازمان محيط زيست به عنوان زيستگاه يوز معرفى شده بود. از سال ۱۳۸۲ كه سازمان محيط زيست مانع ورود اعضاى محقق انجمن يوزپلنگ ايرانى به ۵ منطقه زيست يوز در كشور شد، اين انجمن تلاش خود براى يافتن يوز در ساير نقاط كشور را آغاز كرد كه در نهايت با همكارى دو اداره محيط زيست در نائين اصفهان و جاجرم خراسان موفق شدند پناهگاه حيات وحش مياندشت در خراسان و منطقه آزاد عباس آباد نائين را به عنوان دو زيستگاه ديگر يوزپلنگ به ثبت برسانند. طبق بررسى هاى انجام شده توسط اين گروه، در حال حاضر مياندشت زيستگاه حداقل ۶ قلاده يوزپلنگ ايرانى است كه خوشبختانه گرفته شدن عكس يك توله ۷ ماهه در آذر ماه ۱۳۸۳ توسط دوربين هاى تله اى انجمن، نشان مى دهد كه جمعيت مذكور در اين منطقه در حال زادآورى است.
پناهگاه حيات وحش مياندشت با وسعت ۸۵ هزار هكتار در شرق شهرستان جاجرم در استان خراسان شمالى واقع شده است. مياندشت كه يكى از قديمى ترين مناطق ۴ گانه كشور به شمار مى رود از سال ۱۳۵۲ تحت حفاظت قرار گرفت و با دارا بودن حدود ۳۵۰۰ راس آهو و در كنار آن يوزپلنگ يكى از بهترين زيستگاه هاى اين دو جانور در كشور به شمار مى آمد. اين منطقه از ديرباز همه ساله توسط دام هاى اهلى كه گاهى تعداد آنها تا ۵۰ هزار راس مى رسيد اشغال مى شد كه خوشبختانه با همت محيط بانان و مسئولان اداره جاجرم زمان حضور دامداران در منطقه به فصل زمستان محدود شده و تعداد آنها نيز به شدت كنترل شده است.
از سوى ديگر به منظور حفظ گونه هاى جانورى به ويژه يوزپلنگ و آهو محدوده اى با وسعت ۱۶ هزار و ۲۴ هكتار از تپه ماهورهاى مركز منطقه به عنوان محدوده امن مورد تصويب قرار گرفت كه با تصويب اين محدوده هيچ گونه دام اهلى حق چرا در اين محدوده را ندارد كه خود گام مهمى در جهت حفظ امنيت منطقه و بقاى يوزپلنگ و آهو در مياندشت است.
اين منطقه به دليل آنكه فاقد عوارض طبيعى مانند كوهستان است و منطقه اى دشتى به شمار مى آيد همواره در برابر شكارچيان موتورسوار آسيب پذير بوده و صدمات فراوانى به جمعيت آهو و قوچ آن كه از غذاهاى اصلى يوزپلنگ هستند وارد شده است.
به رغم تمامى اقدامات صورت گرفته، مياندشت همچنان، مانند بسيارى از مناطق مرتعى كشور با مشكل چراى دام بيش از ظرفيت روبه رو است. كنترل هاى انجام شده توسط اداره محيط زيست جاجرم به احياى پوشش گياهى منطقه كمك بسيارى كرده است اما به علت انجام مجدد مميزى در مياندشت در سال ،۸۳ حدود ۲۵ هزار راس دام توسط دامداران وارد منطقه شد در حالى كه ميزان دام مجاز تنها ۱۵ هزار راس است كه وجود ۱۰ هزار دام بيشتر از ظرفيت مجاز به طور حتم منطقه را با مشكلات و تبعات بسيارى روبه رو خواهد كرد.
يكى از مهمترين اهداف حفاظتى مياندشت از آغاز تاكنون حفظ ارتباط ساير زيستگاه   هاى مجاور نظير گلستان، خارتوران و خوش ييلاق كه همگى داراى جمعيت مناسبى از يوز بوده اند به منظور تضمين بقاى بلندمدت اين جمعيت در شمال شرقى كشور بوده است. در دو دهه اخير از آنجا كه هيچ گاه گزارش مستند و رسمى اى از وجود يوز در اين منطقه ارائه نشده لذا به ندرت از آن به عنوان يكى از زيستگاه هاى يوزپلنگ در كشور نام برده مى شد و با كاهش جمعيت چند هزار راسى آهو در اين منطقه كه در حال حاضر تنها به ۳۰۰ راس رسيده است، بسيارى از كاركردهاى منطقه عملاً دچار ضعف شد. قرار گرفتن منطقه در بين بيش از ۲۰ روستا و بخش و ۲ شهرستان و محدود شدن توسط جاده هاى ارتباطى از چهار طرف، تراكم مزارع كشاورزى در جنوب و واحدهاى صنعتى در شمال منطقه، هرگونه ارتباط مياندشت با ساير زيستگاه هاى يوز به ويژه خارتوران كه در حال حاضر پذيراى يكى از بالاترين جمعيت هاى يوز در كشور است را بسيار مشكل كرده است. بررسى هاى انجمن يوزپلنگ ايرانى در كنار مصاحبه با دامداران و روستاييان نشان مى دهد كه برخلاف تصور در تمام دو دهه اخير يوزپلنگ در مياندشت وجود داشته و هيچ گاه به صورت كامل منقرض نشده است. براساس مستندات به دست آمده طى دو دهه گذشته بيش از ۴ قلاده يوزپلنگ در اين منطقه از پا درآمده و گزارش هاى متعددى از مشاهده اين جانور حتى در دسته هاى ۳ و ۴ قلاده اى وجود دارد.
خوشبختانه پس از چندين گزارش از مشاهده يوز طى سال هاى ۸۱ و ۸۲ سرانجام فيلم مستندى از يك ماده يوز جوان در آبان ماه سال ۸۲ توسط مسئول منطقه مهندس حسين آبسالان گرفته شد كه براى نخستين بار وجود اين جانور را به صورت مستند در منطقه اثبات كرد. بدين ترتيب انجمن يوزپلنگ ايرانى بر آن شد تا بخشى از نيرو و منابع خود را براى شناسايى زيستگاه هاى يوز در اين منطقه متمركز كند. پس از ۷ ماه بررسى و رديابى ميدانى، گذرگاه هاى يوزپلنگ در منطقه شناسايى شد و سپس به مدت ۵ ماه در نقاط مختلف دوربين هاى تله اى (Camera trap) كه به اشعه مادون قرمز حساس هستند نصب شد كه در جريان آن عكس هاى متعددى از انواع گوشتخواران از جمله دو يوزپلنگ، كاراكال، گربه دشتى، آهو، كفتار و تعدادى از وحوش ديگر گرفته شد. اين مطالعه طى ۱۲ بازديد ميدانى و با همكارى بيش از ۲۵ دانشجو در رشته محيط زيست در سطوح مختلف كارشناسى، كارشناسى ارشد و دكترا انجام شد. بيش از ۲۰۰۰ كيلومتر به صورت سواره و پياده طى شد و ۲۵۰ ساعت مصاحبه حضورى با افراد محلى صورت گرفت و در نهايت ۴ دستگاه دوربين تله اى و يك دستگاه موتورسيكلت ايژ روسى براى انجام اين مطالعات خريدارى شد.
•جغرافياى طبيعى مياندشت
مياندشت منطقه اى است پوشيده از دشت ها و كفه هاى وسيع با اقليمى خشك و نيمه خشك و تراكم گياهى نسبتاً خوب و وجود يكى از رودخانه هاى فصلى كشور به نام «كال شور» باعث شده تا منطقه حتى در زمان خشكسالى هم چندان با مشكل كم آبى روبه رو نباشد. مياندشت داراى يكى از غنى ترين و متراكم ترين گونه هاى جانورى در بين زيستگاه هاى استپى كشور است. وجود سوراخ هاى متعدد در زمين در بخش هاى مختلف منطقه نشان دهنده وجود جمعيتى خوب از جوندگان در منطقه است كه اين مسئله خود تنوع گوشتخواران به ويژه پرندگان شكارى را توجيه مى كند. كاراكال، گرگ، شغال، كفتار، آهو، قوچ و ميش، هوبره، گراز، تشى، زرده بر و خرگوش از جمله دارايى هاى ارزشمند مياندشت است.
• اقدامات آموزشى
طراحى و چاپ يك بروشور ويژه مياندشت اولين اقدام انجمن براى آموزش روستاييان و دامداران اطراف منطقه و آشنايى آنها با يوزپلنگ بود. توزيع تعداد زيادى محصولات آموزشى مرتبط بين مردم، مقامات محلى به ويژه دستگاه قضايى و دادگسترى، توانمندسازى يك NGO محلى علاقه مند به يوزپلنگ در مياندشت و تهيه و تدوين يك فيلم كوتاه درباره مياندشت از اهم اقدامات اين انجمن براى آموزش مردم منطقه بوده است.
بدون شك پناهگاه حيات وحش مياندشت را مى  توان از آن دست مناطقى برشمرد كه با توجه به طبيعت بكر آن در صورت توجه و حمايت بيشتر مى تواند به عنوان يكى از قطب هاى تحقيقاتى و اكوتوريستى سرزمين ايران تبديل شود.